ناخنهاي زميني
ناخنهاي چيده
به پايان راه رسيدند
و من ميروم همچنان
تا بيكراني خورشيد
تا آنسوي آبهاي آبي
تا آنجايي كه
قسمت ناخون چيده نيست
تا منتهاي تقدير خونِ شهادتي
كه هنوز از سرشاخههاي درخت تنهايي
قطره قطره
ميچكد
اي درخت!
ببار بر زمين
از گلوي خونين مكررت
كه زمين
آن شيار شيار آكنده از خون نياكان
هنوز عطش را
چون فريضهاي
بر پستيهاي خود
نوشته است
و هنوز ميخرامد
در فضاي بيكران
تا فرزندانش را
با عشق و عطش
پرورش دهد...
شمس:
خواب ديده بود كه در آب سياه افتاده بود. مرا ميگفت «دستم بگير!»
نگرفتم. هم در آن رفت و رفت.
گفته بود «اگر بيگفتن من خواب مرا با من گويد و تعبير كند، اين خواب از آن مقام او باشد و اگر نگويد، از آن من باشد.»
به زبانم ميآمد، اما نگفتم.
مولانا:
وصيت ميكنيم ياران را كه چون شما را عروسان معني در باطن روي نمايد و اسرار كشف گردد، هان و هان تا آن را به اغيار نگوييد و شرح نكنيد و اين سخن ما را كه ميشنويد، به هر كس مگوييد! تو را اگر شاهدي يا معشوقهاي به دست آيد و در خانهي تو پنهان شود كه «مرا به كس منماي كه من از آن تو ام،» هرگز روا باشد و سزد كه او را در بازارها گرداني و هركس را گويي كه «بيا اين خوب را ببين»؟ آن معشوقه را هرگز اين خوش آيد؟ برِ ايشان رود و از تو خود خشم گيرد.
«... صف طویل اشخاصی که بنده عشق و حماقت و تنبلی و در آرزوی تامین رفاه شخصی هستند از مقابل خواننده می گذرد. در اینجا کسانی که از بیم زندگی بر خود می لرزند و بر ترس خود سرپوش گذاشته اند با تشویش و اضطراب مبهمی حرکت می کنند و هوا را با یاوه گویی های بی ربط خود درباره آینده پر می کنند و احساس می کنند که جایی در زمان حاضر ندارند... عده زیادی از آنها رویای زندگی پرشکوه دویست سال بعد را در سر می پرورانند و هیچ کس در اندیشه این نیست که این سوال ساده را مطرح کند: حال که ما جز رویا پردازی کار دیگری نمی کنیم پس چه کسی آن را برآورده می سازد؟ و اکنون مرد بزرگ و دانایی (چخوف) از کنار این انبوه موجودات ملال آور و دلتنگ کننده و ناتوان می گذرذ نگاه دقیقی به این خیل افسرده وطنش می افکند و با لبخندی غم آلود و لحنی ملایم ولی سرزنش آمیز در حالی که اندوه یاس آوری بر چهره و قلبش سایه افکنده است با صدایی صمیمی و دلنشین می گوید:
- آقایان٬راستی که زندگی ملال آوری دارید!»
( از سه خواهر٬نقد احرایی مهین اسکویی/ ناصر حسینی مهر/ نگاه ۱۳۹۰)
قربان دهنت! من هم گاهی که در درمانگاه نشسته ام دلم می خواهد بگویم: آقایان! خانمها! زندگی ملال آورتان حالا مقداری هم با افسردگی و اضطراب همراه باشد٬ آسمان که به زمین نمی آید! شاید افسردگی و اضطراب شما شکایت هایی هستند که شکایت اصلیتان را در خود پنهان کرده اند... مگر شما هموطن شاعری نیستید که گفته چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد؟ مگر همزبان شاعری نیستید که گفته فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم؟! شما را چه می شود؟
«قانون خرس این است که آدمی را نکشد... خرس مانند گرگ دوروی و خائن نیست. زورش به اندازه دوازده مرد است و آزارش به اندازه یک تن. اما گرگ دوازده برابر آدمی شریر است و زورش با یک مرد برابر. خرس در جنگ و ستیز هم بی غل و غش است. اگر به مردی برخورد و این مرد این مرد بسوی او بیاید و بگوید: «من از تو نمی ترسم بیا دعوا کنیم». خرس او را به زمین می زند و بی آنکه آسیبی به او برساند پی کار خود می رود. خرس به زن هرگز حمله نمی کند و کافی است که زن به او نشان دهد که واقعا زن است و مرد نیست».
بعد دکتر مونته توضیح می دهد که چطور تجربیاتش این موضوع را ثابت می کند...
خب حالا بعد از خواندن توضیحات فوق دوست داشتید دوستانتان را از میان خرسها انتخاب می کردید یا از میان آدمیان؟؟!! یا اگر پزشک بودید بهتر نبود اول یک دوره پزشکی را در حیوانات تجربه می کردید؟
مرا کرانی مجوی
از گفتن آنچه
در دل دارم
و شکستن حفره های سکون و سکوت
در گلوهای خاموش از فریاد عشق!
زبانم اگر سرود خوان عشق نباشد
سرود خوان چیست؟
من سکوت را
بیهوده نشکسته ام
من غرور را
بیهوده نشکسته ام
من سودا را
بیهوده سر نگرفته ام
من سینه را
بیهوده نشکافته ام
من از زمره زنجیریانم
مرا زنجیر کن
و بدان
که زنجیری نیست
زبان مرا...
(از کتاب سه خواهر/ نقد اجرایی مهین اسکویی/ ناصر حسینی مهر/ نگاه ۱۳۹۰)
وقتی این کتاب را می خوانم از فهمیدن ظرائفی که در پس جزئیات ظاهرا بی اهمیت نمایشنامه سه خواهر چخوف وجود دارد به خود می لرزم آن هم نمایشنامه ای که چندین بار در کلاس های ادبیات نمایشی ام آن را خوانده ام. به راستی آن روح بی زمانی که در پس ظاهر آرام این نمایشنامه وجود دارد چیست که هنوز شعله های آن در پس چهره هایی که سالها پیش نقش هایی از این نمایش را برداشته اند می لرزد؟! ایرنا ماشا اولگا ناتاشا و حتی آنفیسا...
«به آن سرزمینی اندیشیدم که فرسنگها با خاکش فاصله داشتم و در آنجا نمی شد همانطور که بود٬بود. در آنجا آدمهای مسخره و صعیفی را دیدم که سرهایشان را خضوع و خشوع مصنوعی در مقابل بتهایی [فرود می آوردند] که سالها بود برای خودشان ساخته بودند و خودشان هم می دانستند که با حقیقت فرسنگها فاصله دارد اما آنقدر جرات و جسارت نداشتند تا با مشت به فرق آنها بکوبند و از آن دنیای مسخره و نفرت انگیزی که برای خودشان ساخته بودند قدم بیرون بگذارند. آدمهایی را دیدم که به جان هم افتاده اند و هریک سعی می کند دیگری را به نحوی نابود و معدوم کند تا برای ادامه دادن به زندگی کثیفش جای بیشتری به دست آورد...»
و سوال من اینجاست که در عرض این نیم قرنی که از نوشتن این مطالب گذشته است چقدر جامعه تکامل پیدا کرده است؟! یا اصلا در عرض ۳۰۰ قرنی که از زمان انسان نئاندرتال می گذرد بشر چقدر پیشرفت کرده است؟! انسان اولیه ای که چای دیگری زندگی می کند جایی که بشر از ناشناخته نمی ترسد٬ جایی که درختها با بشر حرف می زنند٬ جایی که طبیعت در زندگی انسان سهیم است کجاست و این ملغمه آهن و دود و فریب کجا؟! ( فیلم آ. او ٬ آخرین نئاندرتال ساخته ژک مالاتر(۲۰۱۱) را ببینید)
دکتر اکسل مونته که بخت آن را داشته که شاگرد پاستور و شارکو باشد٬ در آن زمان که پزشکان حکیم بودند و نه تکنسین چنین داد سخن می دهد:
«برای آنکه بتوان پزشک خوبی برای سگان شد باید آنها را دوست داشت و در عین حال زبانشان را فهمید. البته در مورد همنوعان ما نیز کار به همین منوال است با این نفاوت که فهمیدن سگان و خاصه دوست داشتن آنان آسانتر است... سگ احمق هم گاه دیده می شود ولی به نسبتی بسیار کمتر از آدمیان... سگ نمی تواند چیزی را نهفته دارد نمی تواند فریب دهد نمی تواند دروغ بگوید زیرا سخن گفتن نمی داند. سگ جانور پارسایی است٬ طبعا راست و بی غش است.
جز به هنگام ضرورت مطلق هرگز مزاحم سگی که بیمار است نشوید. دخالت پر سر و صدای شما اغلب سیر طبیعی بهبود را در او مانع می شود. همه جانوران دوست دارند که در بیماری و یا هنگام مرگ آسوده شان بگذارند...»
(از کتاب نامه سن میکله/ ترجمه م. ا. به آذین)
داشتم فکر می کردم اگر همه پزشکان٬ بویژه روانپزشکان٬مدتی پزشک حیوانات می بودند پزشکی ارتقا نمی یافت و آن حکمت گمشده اش را پیدا نمی کرد؟! آیا بازهم شاهد دارو دادن اجباری٬ شوک اجباری و بستری اجباری بودیم؟!!
به طور کلی هر کسی که می کوشد تا نمایشنامه چخوف را اجرا یا بازی کند به گونه ای از فریفتگی دچار است. باید در نمایشنامه های او بود یعنی در آنها زندگی کرد وجود داشت و در راستای آن شریان معنوی و اصلی که در ژرفای درون آنها نهفته است پیش رفت.
(از سه خواهر/ نقد اجرایی مهین اسکویی/ ناصر حسینی مهر/ انتشارات نگاه ۱۳۸۹)
شمس:
يكي مزيّني را گفت كه «تارهاي موي سپيد از محاسنم برچين!»
مزيّن نظر كرد: موي سپيد بسيار ديد. ريشش ببريد به يكبار، به مقراض، و به دست او داد. گفت كه «تو بگزين – كه من كار دارم.»
مولانا:
هر حركتي كه آدمي ميكند سؤال است و هر چه او را پيش ميآيد، از غم و شادي، جواب است. اگر جواب خوش شنود، بايد كه شكر كند و شكر آن بود كه هم جنس آن سؤال كند كه بر آن سؤال اين جواب يافت و اگر جواب ناخوش شنود، استغفار كند زود و ديگر جنس آن سؤال نكند...
گفت:«مادر را چرا كشتي؟» گفت «چيزي ديدم، لايق نبود.»
گفت «آن بيگانه را ميبايست كشتن» گفت «هر روز، يكي را كشم؟»
اكنون، هر چه تو را پيش آيد، نفس خود را ادب كن، تا هر روز با يكي جنگ نبايد كردن.
میتپید در خون خویش
هنوز خون بر دستان جنایت
دلمه نبسته بود
که فریاد زدی:
ظلم! ظلم!
آری! دیریاست که قطرات سرخ جنایت
هر روز به هر شفق
هر روز به هر فلق
بر دستانت
هویداست
که خورشید
هنوز نمرده است!
و آن گردن خونین
آن هجای خونین را
هر روز
تکرار میکند:
آه! آه!
آسوده بخسب!
که ما پر ز آواییم!
آوای بیکران
بر گوش کران!
به ساحل نمور
شنزاری را رهسپاریم
که آنرا ردی نیست
و آغوشی را میجوییم
که خود٬ دریاست
آبی بیکران
بر چشم کوران!
چگونه ديوانه شدم؟!
از من ميپرسيد كه چگونه ديوانه شدم. چنين روي داد: يك روز بسيار پيش از آنكه خدايان بسيار به دنيا بيايند، از خواب عميقي بيدار شدم و ديدم كه همه نقابهايم را دزديدهاند – همان هفت نقابي كه خودم ساخته بودم و در هفت زندگيام به چهره ميگذاشتم. پس بينقاب در كوچههاي پر از مردم دويدم و فرياد زدم «دزد، دزد، دزدان نابكار.» مردان و زنان بر من خنديدند و پارهاي از آنها از ترس من به خانههايشان پناه بردند...
چنين بود كه من ديوانه شدم.
و از بركت ديوانگي هم به آزادي و هم به امنيت رسيدم: آزادي تنهايي و امنيت از فهميده شدن. زيرا كساني كه ما را ميفهمند چيزي را در وجود ما به اسارت ميگيرند...
(پيامبر و ديوانه/ جبران خليل جبران/ نجف دريابندري/ نشر كارنامه/ 1389)
هستي بينقاب هستي ترسناكي است، بايستي ديوانگان را در تيمارستانها محبوس و حتي محذوف كرد، و تاريخچه اين كار را هم در بيشتر موارد برعهده پليس و ماموران حفظ نظم بوده است. در ايران ظاهرا در زمان ناصرالدينشاه بوده كه كنت دو لا فورت بلژيكي، رئيس «نظميه»، مامور ميشود ديوانگان را از سطح شهر تهران جمعآوري كند و آنها را تحتالحفظ به محلي به نام امينآباد در جنوب اين شهر ببرد. اما آيا امروزه وضع تفاوتي كرده است؟ آيا غير از اين است كه روانپزشكان و بيمارستانهاي روانپزشكي نيز به آن نظميهها يا «نظمدهندگان» اضافه شدهاند؟! فيلمي بسيار زيبا و روشنگر در مورد اين موضوع فيلمي است به نام«بچه اشتباهي»[changeling] ساخته كلينت ايستوود(2008)، جايي كه به زيبايي هر چه تمامتر نشان داده ميشود كه در گذشتهاي نه چندان دور، ديوانه آن كسي نبوده كه تشخيص ديوانگي برايش داده ميشده، بلكه كسي بوده كه با گفتن حقيقت، نظم عمومي را برهم ميزده است. اما آيا امروز وضع تفاوتي كرده است؟ يا تنها اسامي و سمتها و ژستها دچار تحول شدهاند؟!
فيلم «سه چهره ايو»(نونالي جانسون) را ميديدم و با خود ميگفتم چه شور و شوقي دارند روانشناسان اين فيلم براي ديدن چهرههاي جديد خانم ايو تا از مرداب ملال مطالبي كه خواندهاند نجات پيدا كنند. پديدهاي به نام «اختلال شخصيتي چندگانه» كه بطور عمده در آمريكاي شمالي ديده ميشود، در سرزمين هاليوود يا آنجايي كه با افتخار بانگ بر ميآورند كه «هيچ كسب و كاري به گرد پاي نمايش نميرسه»[1]. بنابراين هيچ جاي تعجب ندارد كه آشنايي خانم ايو با روانشناس منجر به اين شود كه از همسرش جدا شود، و شخصيت دوگانهاش شروع به تزايد و تناسل كند، و بعد هم به شكل مضحكي براي ايجاد يك پايان خوش، با هيپنوتيزم، شخصيتهاي اضافه بروند پي كارشان! اما خوشبختانه مرداني كه در ارتباط نزديك با اين خانم بودهاند هم در فيلم هستند تا از آنها اين جملات را بشنويم: «بازي در نيار!» و «اين ديگه چه كلكيه!».
نميدانم اين چه جور از هم گسيختگي شخصيت(dissociation) است كه به ميل دكتر و آن موقع كه او ميخواهد اتفاق ميافتد، و شروع آن همواره از مطب دكتر است، جايي كه روانشناس ديگري هم كار ميكند، يعني محل تجمع سادهلوحان! جايي كه هر بار كه شخصيت جديدي از خانم ايو به ظهور ميرسد(كه كاملا هم نميتوان آن را نقشبازي آگاهانه به حساب آورد)، روانشناس هلهله كنان به اتاق بغلي كه همكارش در آن نشسته ميشتابد تا او را از اين واقعه فرخنده كه احتمالا شهرتي را براي آنان دست و پا خواهد كرد مطلع كند. البته بايد گفت الحق سه عدد كوچكي است در قياس با حدود 50 شخصيت (فيلم سيبِل) يا بيش از هزار (آنطور كه خانم مدونا را توصيف ميكنند). هر چه باشد، در قديم مردمان حرص كمتري داشتهاند، شايد هم نمايش اينقدر كسب و كار پرسودي نبوده است! والله اعلم!
شعر امروز
«شعر امروز/ نظم خميازه است/ منظومهي/ دهن دره...
من از هر چه مرگ است بيزارم/ من عشقم زندگي است»
درست است كه قطعه بالا قسمتي از شعري است كه ماياكوفسكي خطاب به مجسمه پوشكين[1] سروده، اما به همان اندازه اين شعر براي وارثان م. حميدي در سرزمين ما صدق ميكند. براي آنان كه افسارشان را بايد بر گرده زني ببندند تا چرخهاي پوسيده گاري مهملاتشان از چرخش بيهودگي باز نايستد.
اينان كجايند و كسي كه با «مهرههاي پشتش نيلبك مينوازد»، كسي كه «قي كرده است او را شب مسلول» و كسي كه «از فريادهاي دردش شعر ميتراشد» كجاست؟! آن چه از بهر رودهها و براي حكومت محلي كوران سروده ميشود به همان اندازه شعر است كه آن چه از وادي جنون به گوش ميرسد؟
تصميمي به عظمت شرافت[«تس دوبرويلز» اثر جاودان «تامس هاردي» رماننويس انگليسي]
شايد در زندگي فراوان پيش نيايد كه انسان در يك لحظه گذرا، و در بسياري موارد بدون اينكه اصلا از اهميت آن باخبر باشد، بين دو انتخاب قرار بگيرد كه هر يك از آن دو تصميم، تمام گستره زندگياش را از آن پس بشدت تحت تاثير قرار دهد: انتخابي بين شرافت و نكبت، انتخابي بين صداقت و سياهي، انتخابي بين راستي و پلشتي. چه بسيار از ما كه حتي متوجه گذر اين اتفاق نيز نشدهايم، و تنها شايد وقتي به عقب برگشتيم متوجه شديم كه انسان ديگري شدهايم، هر چند از علت آن و وقايعي كه مانند مهرههاي دومينو زنجيرهوار بدنبال آن رخ دادهاند، بيخبريم، يا ترجيح ميدهيم بيخبر بمانيم. اما اين لحظات بيشك وجود دارند. حقيقت هولناك اين است كه پرتگاههاي روح از پرتگاههاي كوه دهشتناكترند، چه نه تابلويي در كار است و نه اعلام خطري. شايد تنها راه حذر كردن از اين پرتگاهها اين باشد كه تمام عمر در حالت آماده باش بسر بريم، و تازه اين راهكار نيز در بسياري از موارد بقدر كافي كارساز نيست. اين را با نگاهي گذرا به فوج عظيمي كه در ته دره جاي گرفتهاند و فوج عظيمتري كه هر روزه راه پرتگاه را پيش ميگيرند، ميتوان دريافت. طبعا از اين فوج عظيم هم انتظار نميتوان داشت كه به اين سطور باور داشته باشند.
اگر فیلمهایی که از روی نمایشنامه های شکسپیر ساخته شده را در نظر نگیریم٬بدبختانه در تاريخ سينما فيلمهاي بسياري وجود ندارند كه توانسته باشند اين لحظه يا لحظات حياتي را به تصوير بكشند. در سينماي ايران خوشبختانه اصغر فرهادي هست كه تصويرگر اين لحظات است، بويژه در دو فيلم اخير خود «درباره الي» و «جدايي نادر از سيمين». لحظه انتخاب گلشيفته را بين انتخاب راست و دروغ در فيلم درباره الي بياد داريد؟ آيا صداي درهم شكستن روحش را شنيديد؟
اما در تاريخ سينما يك نمونه درخشان كه به تازگي موفق به ديدن آن شدم فيلم «تس» به كارگرداني رومن پولانسكي (كه به زن مقتولش «شارون تيت» تقديم شده) است كه بر اساس شاهكار تامس هاردي ساخته شده است. «تس»، اين زن ناب، آن روح درخشاني است كه با تمام قدرتي كه براي صيقلي ماندن روح و حفظ شرافت و غرور خود صرف ميكند، دريكي از لحظات حساس، با يك تصميم غلط، كه اتفاق نيز در آن بيتاثير نيست، بين دره و كوه، راه دره را درپيش ميگيرد و روح خود را مدفون ميكند، اما باز از پاي نمينشيند و براي نجات روح خود تلاش ميكند. ترجيح ميدهم توضيح ديگري ندهم و شما را به ديدن اين فيلم بينظير كه تصاوير چشمنواز و كلمات روح نوازش قلب انسان را تسخير ميكنند، دعوت كنم. به نظر شما اين لحظه تصميمگيري، كداميك از لحظات فيلم است؟
اي آه! اي آدم!
از بهر چهاي
جمع ترانه و آهنگ بينوايي را؟
جمع لذت و خشم و خوشي
جمع سكوت و فرياد خاموشي
جمع آهن و آتش و گل
جمع دوستان، جمع بيدينان، جمع بيوطنان...
جمع گرماي تنهاي به هم آغشته
جمع هر آنچه استخوان شكن
و هر طنين بيكران هستيِ زمانمند
جمع آينههاي رو در رو و شيشههاي مات
جمع حكايتهاي ناتمام دوستيهاي تهی...
جمع ماه و بلور و خوشي و خوشه
جمع آنچه زيباست، زير آسمان ويرانه...
اي آنكه از باد ميگريزد
در زلزله و خشم
اي آنكه هستياش مدفون
به بارش برف
اي آنكه هست
اي آنكه نيست
اي آنكه شرفش هست
و اي آنكه شرف را اين پرسش است: چي؟!
اي آنكه ريشه ميجويد
در زمين ريشهكندگان
اي آنكه از شاخههاي خوشي
خوشههاي انگور ميچيند...
حماسه زیستن؟
آفريدن
به تنهايي
ساختن پوچ، از هيچ!
شكايتي نيست
و نه حكايتي
آنسوي چشمهاي نگران
كه در خستهخانههاي چشم ميگردند....
12/9/90 جم
در اساطیر یونانی اورفه از بزرگترین و مشهورترین نوازندگان آسمانی و ملکوتی بود و زمانی که چنگ می نواخت هر چیزی خواه جاندار خواه بی جان را به دنبالش راه می انداخت. او حتی صخره های روی تپه ها را از جای تکان می داد و مسیر رودخانه ها را نیز عوض می کرد.
در ادامه کتاب راجع به عشقش به اوریدیس نیز مطالبی می خوانیم . از آنجا که موضوع کمی غمناک است دوستان عزیز را به مقدمه کتاب سیرانو دو برژراک ارجاع می دهم. پس از مرگ اورفه را در مقبره ای در پای کوه المپ دفن کردند و تا امروز بلبلان آن سرزمین دل انگیزتر از بلبلان سرزمین های دیگر می خوانند.
كاش ميدانستيد وين چقدر زيباست! با هيچيك از شهرهايي كه تاكنون ديدهام نميتوانم مقايسهاش كنم... كليساهاي غولآسا، اما بزرگيشان آدم را نميكشد، بلكه چشمها را مينوازد، چون مثل دوكهاي ريسندگي جلوه ميكند. مخصوصا كليساي بزرگ سن استفان و كليساي ووتيو كه زيبايي ويژهاي دارد. آنها شبيه ساختمان نيستند، بلكه به نان شيريني ميمانند. مجلس، سالن شهر، دانشگاه... بينظير است. همه چيز بينظير است و من تازه از ديروز فهميدهام كه معماري واقعا هنر است. در اينجا اين هنر را، آنطور كه نزد ما معمول است، تكه تكه نميبيني، بلكه به فاصله چندين ورست گسترش يافته است. آثار تاريخي فراوان، در هر خياباني حتما كتابفروشي....(20 مارس 1891)(چخوف در قاب تصویر/ سهراب برازش/ نشر نی ۱۳۹۰)
مکانها و زمانها گاهی رازهای ناگشودنی را آشکار میکنند... این وین ۱۸۹۱ است از دید یک اروپایی دیگر٬ و آن وقت این همه شگفتی؟! این وین در تب و تاب آشکار شدن چه چیزی است؟
آبوروجينالها برآنند كه هميشه اينجا بودهاند. دانشمندان ميدانند كه آنها حداقل پنجاه هزار سال است كه استراليا را به عنوان محل اقامت برگزيدهاند. واقعا حيرتآور است كه آنان در طي پنجاه هزار سال نه جنگلي را از بين بردهاند، نه آبي را ناپاك كردهاند، نه گونهاي از جانوران را تهديد كردهاند و نه آلودگي بوجود آوردهاند، و اينهمه در حالي است كه از نظر غذا و سرپناه كمبودي نداشتهاند. آنان بسيار ميخندند و بسيار كم ميگريند. آنان زندگيهاي طولاني، مولد و سلامتي دارند و زمين را با روحي بيپروا ترك ميكنند.
چيزي كه نويسنده را هنگام نوشتن متأثر ميكند و آن تأثير چنان است كه تمامي وجود آدم را پر ميكند، خود به خود نوشته ميشود. من بلد نيستم از خودم و آثارم حرف بزنم. چون بيشتر گرفتار بيرون و دنيايي هستم كه مرا احاطه كرده است. حقيقت اين است كه من يك هزارم كابوسها و اوهامي را كه در زندگي داشتهام، نتوانستهام بنويسم. چون هميشه زندگي شلوغ و ذهن جوشان و آشفتهاي داشتهام. كابوسها هر چه هم سعي ميكنم جلوي آنها را بگيرم ميآيند و اندكي آدم را ميترسانند. (غلامحسين ساعدي/ در كتاب نوشتن/ كاظم رهبر/ كتاب خورشيد/ 1385)
جنون از ديد شكسپير
«مجنون بسان دريا و باد، آن هنگام كه پنجه در پنجه افكندهاند، تا ثابت كنند كدام قويترند.»
هملت، پرده چهارم، صحنه اول
چه تعريف ديگري را از جنون سراغ داريد كه اين پيكار خونين را به اين زيبايي نشان دهد و آن را در كنار ديگر پديدههاي طبيعت قرار دهد؟
در شب كوچك من، افسوس
باد با برگ درختان ميعادي دارد
در شب كوچك من دلهره ويراني است
گوش كن
وزش ظلمت را ميشنوي؟...
در شب اكنون چيزي ميگذرد
ماه سرخ است و مشوش
و بر اين بام كه هر لحظه
در او بيم فروريختن است
ابرها همچون انبوه عزاداران
لحظه باريدن را گويي منتظرند... (فروغ)
چه می تواند باشد مرداب
چه می تواند باشد
جز جای تخم ریزی حشرات فساد
افکار سردخانه را
جنازه های بادکرده رقم می زنند...(فروغ - تنها صداست که می ماند)
من ششصد تا بچه دارم... یخچال رفته بود توی شکمم. نمی دانم چه جوری رفته بود٬ شاید پرت شده بود (کسی که منتسب به بیماری روانی است)
صدای آدمی برای صحبت کردن نیست. این کار را می توانید با سویدای دل/سر انجام دهید. اگر صدا برای سخن گفتن استفاده شود٬ حاصل تنها مکالمه ای است که از نظر روحی حقیر٬ غیر ضروری و فقیر است. صدا را از بهر آواز خواندن٬ جشن گرفتن و شفا دادن آفریده اند.
(جالبست که از فریبکاری نام نمی برند٬ لابد چون هنوز شهرنشین نشده اند. )
ترجمه بخشی از کتاب پیام پریده/ مارلو مورگان
باش تا پرده بردارند.
(صادق هدایت / بوف کور)
چرا که ضعف توانی مضاعف است و قدرت بی بها
به هنگام رویش درخت سست و ضعیف است...
اما چونان که به خشکی سخته شود
فراز مرگ اوست.
جمود و قدرت یاوران مرگند
و ضعف و سستی صورتگران تازگی بودن...
پس هر آنچه بر جمود خویش مزمن شود
پیروزی نخواهد یافت.
(زیرنویس فیلم استاکر تارکوفسکی که متاسفانه نام مترجم را نمی دانم.)
به این قسمت از مقاله فوق العاده آرتو به نام تئاتر و طاعون توجه کنید(از کتاب فرهنگ تئاتر و طاعون / ترجمه جلایل ستاری / نشر مرکز ۱۳۹۰):
...تئاتر گره كشاكشها را ميگشايد، نيروها را آزاد و رها ميكند، امكاناتي بر ميانگيزد و اگر اين امكانات و قوا ظلمانياند، گناه آن به گردن طاعون و تئاتر نيست، بلكه به گردن زندگي است.
توجه نداريم كه زندگي، آنگونه كه هست و آنگونه كه براي ما ساخته و پرداخته شده است، موجبات انگيزش و شوريدگي بسيار فراهم آورده در اختيارمان مينهد. پس همانگونه كه در طاعون، دمل عظيمي چه اخلاقي و چه اجتماعي سرباز ميكند و تخليه ميشود، تئاتر نيز براي تخليه دملها به صورت جمعي، خلق شده است...
تئاتر چون طاعون، بحراني است كه با مرگ و يا درمان و بهبودي، پايان مييابد و طاعون بيمارياي برتر از ديگر بيماريهاست، زيرا بحراني كامل و تمامعيار است كه عاقبتش، چيزي جز مرگ يا پاكسازي و تصفيهاي نهايي نيست. همانگونه تئاتر نيز به مثابهي درد و بيماري است زيرا تعادل غايي و نهاييايست كه بيويرانگري و تخريب به دست نميآيد. تئاتر ذهن يا روح را به هذياني فراميخواند كه نيروهايش را برميانگيزند و سرانجام از ديدگاه انساني ملاحظه ميتوان كرد كه تئاتر چون طاعون، تأثيري سودبخش و خيرخواهانه دارد، زيرا انسانها را وادار ميكند كه خود را همانگونه كه هستند ببينند و نقاب از چهرهشان بر ميگيرد و دروغ و پستي و دورويي و رياكاري و سالوس را بر آفتاب مياندازد و ماندگي و جمود خفقانآور ماده را كه حتي دامنگير روشنترين حواس نيز ميشود، تكان ميدهد و به تحرك واميدارد و بر جماعات، قدرت ظلماني و قوت پنهانشان را مكشوف ميسازد و بدينگونه دعوتشان ميكند كه با نگرش و وجه نظري قهرماني و والا با سرنوشت روبرو شوند كه اگر اين آگاهي حاصل نميآمد هرگز قادر به انجام دادن چنين كاري نبودند...